Múa rối nước - sản phẩm văn hóa đặc sắc của Việt Nam

Múa rối nước là một loại hình nghệ thuật sân khấu dân gian truyền thống lâu đời của Việt Nam, xuất hiện từ đời Lý, vào khoảng thế kỷ 11, đầu thế kỷ 12. Sân khấu rối nước là sân khấu hội hè, lưu giữ nhiều sáng tạo nghệ thuật dân gian, kỹ thuật nhân dân cổ xưa và nhiều sinh hoạt tinh thần, tập tục, lao động vật chất của cư dân trồng lúa nước Việt Nam trong quá trình dựng nước và giữ nước từ hàng nghìn năm xưa.

Trải qua một thời gian dài gần 10 thế kỷ, nghệ thuật múa rối nước luôn thu hút người xem và đến nay múa rối nước không chỉ chiếm được sự mến mộ của khán giả trong nước mà còn đặc biệt hấp dẫn du khách nước ngoài.

Đặc điểm nổi bật của nghệ thuật rối nước là dùng mặt nước làm sân khấu cho con rối hoạt động. Phía sau sân khấu có phông che, xung quanh trang trí cờ, quạt, voi, lọng, cổng hàng mã (gọi là nhà rối hay thủy đình). Những con rối biểu diễn nhờ sự điều khiển của những người phía sau phông, thông qua hệ thống sào, dây. Biểu diễn rối nước không thể thiếu những tiếng trống, âm thanh khác phụ trợ. Nước không chỉ là nơi con rối làm trò đóng kịch mà còn là yếu tố cộng minh, cộng sinh, cộng hưởng. Nước vừa cản trở vừa hỗ trợ, phối hợp với con rối. Con rối nước chỉ là những công trình điêu khắc gỗ sơ sài, thô cứng, màu sắc nghèo, cử động gấp khúc, vừa đủ gợi cho người xem nhận thức khái quát về người, về vật,... Nhưng nước đã tạo nên sự ảo hoá hiện tượng nhờ đặc tính lỏng và phản quang của mình. Sân khấu rối nước luôn đầy ắp sắc hình trời, mây, cây, cảnh... chuyển đổi khôn lường in trên mặt nước làm nền cho nhân vật “rối” hoạt động. Trên “sân khấu” này, tất cả đều lung linh, mềm mại, uyển chuyển, biến hoá liên tục trước mắt người xem. Những gì là thô cứng, nghèo nàn của đường nét, màu sắc, cử động ở quân rối đều trở nên sinh động, phong phú. Nước ẩn giấu trong lòng tất cả mọi bí mật của trò rối. Người xem trên bờ thấy con rối chợt hiện, chợt ẩn, mềm mại, dịu dàng, uốn lượn hơn cùng tiếng trống, tiếng nhạc.

Trước kia, xem rối nước là ngồi ngoài trời, trực tiếp với thiên nhiên. Ở đây tất cả đều thực, giác quan con người đều có thể cảm thụ được. Rối nước vừa thực vừa hư, vừa sân khấu vừa cuộc đời, gắn bó với nhân dân Việt Nam như cây đa, bến nước, lời ru, cánh cò,... Múa rối nước thường được biểu diễn trong dịp tết cổ truyền hoặc trong các dịp lễ hội của người Việt. Trong kho tàng múa rối nước của Việt Nam, có hàng trăm trò / tiết mục kể về những sự tích dân gian và cuộc sống hàng ngày của người dân Việt và miền đồng bằng sông Hồng, nơi được biết đến như là cái nôi sinh ra hình thức nghệ thuật này.

Ngày nay, hàng chục trò/ tiết mục đã được các Nhà hát múa rối chuyên nghiệp và các làng rối khai thác.

Đến với làng rối hàng trăm năm tuổi

Ở vùng đồng bằng Bắc Bộ nơi đâu cũng có nghệ thuật múa rối dân gian, có rất nhiều phường rối đã và đang được duy trì bảo tồn và phát triển.

Phường rối nước Hồng Phong là một trong những làng quê vẫn gìn giữ được những tích trò đặc sắc. Trải qua bao đổi thay của lịch sử, Hồng Phong vẫn giữ cho mình một vẻ đẹp nguyên sơ, thanh bình. Quanh ao Thủy Đình, nơi diễn các tuồng tích rối nước của phường rối Hồng Phong luôn thu hút rất đông du khách trong và ngoài nước. Hơn 300 năm tồn tại với nhiều biến cố thăng trầm, phường rối nước Hồng Phong đã tạo được tên tuổi vang xa khắp cả nước. Và nơi đây cũng là điểm du lịch hấp dẫn du khách trong và ngoài nước mỗi khi đến Hải Dương.

Để có các tích trò thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước đến tham quan, thưởng thức, các nghệ nhân phường rối nước Hồng Phong đã phải tốn rất nhiều thời gian công sức và tâm huyết để tạo ra vẻ đẹp hình thức cho những con rối cũng như thường xuyên sáng tạo đổi mới các tích trò. Trong khi đó, biểu diễn rối nước rất công phu và phải qua nhiều công đoạn chuẩn bị nên đòi hỏi nghệ nhân sự kiên trì, lòng nhẫn nại cùng niềm say mê nghề. Có hàng chục công đoạn phải chuẩn bị như: làm thủy đình, đóng cọc, dẫn dây, rồi tác tạo hình tượng những con rối phù hợp với từng tích, trò. Các công đoạn không phức tạp lắm nhưng lại đòi hỏi sự khéo léo và khiếu thẩm mỹ cao của các nghệ nhân tạo hình. Các con rối, chú Tễu, các con vật quen như: long, lân, qui, phụng, cá chép vượt vũ môn… của phường rối Hồng Phong sinh động hơn nhiều nơi khác do chúng được thực hiện bởi các nghệ nhân làng mộc Cúc Bồ nổi tiếng với tay nghề tinh xảo.

Đến với phường rối nước Hồng Phong, du khách không chỉ được thưởng thức mà còn có thể tự mình tham gia rối nước. Ở đây, du khách cũng có thể trở thành một nghệ nhân thực thụ với chú Tễu, quần xắn cao tận đầu gối, họ lội xuống nước học cách biểu diễn rối nước và thích thú điều khiển chú Tễu hoạt động.

Phá cách sân khấu rối truyền thống: Một mình… một sân khấu

Nghệ sĩ Phan Thanh Liêm sinh ra trong một gia đình 7 đời biểu diễn múa rối nước ở thôn Trạch, Nam Chấn, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định. Cha anh là nghệ nhân Phan Văn Ngải, tác giả của thủy đình đang được hầu hết các nhà hát, các phường rối nước sử dụng hiện nay và là người sáng tạo ra hình tượng chú Tễu đang được trưng bày tại Bảo tàng Louvre (Pháp). Hiện nay, anh là thành viên của Tổ chức Múa rối Thế giới UNIMA.

Anh đã làm được điều dường như không tưởng và được biết đến như là một "phù thuỷ" có thể “hô biến” một ao nước mênh mông với hàng chục diễn viên cùng cả tấn đạo cụ cồng kềnh thành một sân khấu mini mà anh là diễn viên duy nhất. Và chỉ sân khấu của anh, khán giả nhí mới có thể thử làm diễn viên múa rối.

Anh giải thích, ngày xưa các cụ sử dụng những con rối rất nhỏ chứ không to như các nhà hát đang dùng bây giờ. Vì thế, nhân vật rối của anh cũng chỉ nhỏ bé xinh xắn như những món đồ lưu niệm. Anh chế ra một sân khấu nhỏ được lắp từ những mảnh ghép, sau đó trải lên một tấm bạt và đổ nước. Nếu các nghệ sĩ rối nước khác luôn phải ngâm mình trong nước còn anh thì chỉ đứng ngoài bể và dùng tay điều khiển. Đồ nghề có thể xếp gọn trong một chiếc hòm, đi đâu xách theo nhẹ nhàng như người đi du lịch.

Trông như một chậu nước to song sân khấu mini ấy lại cần sự tính toán cẩn trọng, vì chỉ cần lượng nước không đủ hay đặt trên bề mặt gồ ghề là có thể tan tành một buổi diễn. Sân khấu độc đáo này có thể len lỏi đến từng ngóc ngách dân cư mà đồng nghiệp tại các nhà hát lớn phải… bó tay. Lúc thì trên vỉa hè một hội chợ, khi lên khu nghỉ dưỡng trên núi, thậm chí vào cả tháp Hà Nội. Đến nay, anh là người duy nhất biểu diễn rối nước kiểu này và sân khấu mang tên Thanh Liêm được bạn bè quốc tế truyền tai nhau như một sự thú vị, lạ lùng.

Những ngày đầu, anh biểu diễn với một con rối, rồi dần dà anh nghĩ cách để điều khiển hai, ba nhân vật. Đến giờ, cùng lúc anh có thể “bắt” 8 chú rối phải nghe theo ý mình nhờ một dàn điều khiển mà phải khó nhọc lắm mới sáng chế thành công.

Anh cho biết, các trò diễn dân gian đem lại cho anh niềm tự hào khôn tả mỗi khi biểu diễn tại xứ người. Chỉ đơn giản là trò chọi trâu, đua thuyền, múa rồng… song khán giả có thể cảm nhận được nét tinh tế trong văn hoá của người điều khiển. Theo anh, các trò diễn không cần kể

câu chuyện thật hay mà cái chính là sự khéo léo, tài tình trong từng động tác di chuyển, hoạt động của nhân vật rối. Những chuyến lưu diễn dài ngày ở Ý, Ba Lan, Canada, Hàn Quốc, Malaysia, Thái Lan… của anh luôn được khán giả đón nhận nồng nhiệt. 

Thông tin thêm:

Một số địa chỉ biểu diễn múa rối nước:

+ Tại Hà Nội:

+ Nhà hát múa rối Việt Nam
Địa chỉ: 361 Trường Chinh - Hà Nội
Đặt chỗ, mua vé xem biểu diễn xin liên hệ:

Phòng bán vé: (84-4) 3853 4545

Thời gian biểu diễn:   17h00 – 18h30 các ngày trong tuần

Giá vé: Loại 1:    50.000VND/vé

Loại 2:   40.000 VND/vé

+ Nhà hát múa rối Thăng LongĐịa chỉ: 57b Đinh Tiên Hoàng – Hà Nội

Nhà hát biểu diễn vào các ngày trong tuần

Thời gian:     15h30 – 17h00 – 18h30 – 20h00 – 21h15

Sáng Chủ Nhật 9.30 (Đặc biệt giảm 1/2 giá vé cho thiếu nhi)

Giá vé: Loại 1:    60.000VND/vé

Loại 2:   40.000 VND/vé

+ Tại Huế:

+ Nhà hát múa rối Cố Đô Huế

 Địa chỉ: 49 Lê Lợi – Tp. Huế.

- Thời gian biểu diễn: Nhà hát mở cửa phục vụ quý khách tất cả các buổi chiều và tối trong tuần (kể cả chủ nhật và ngày lễ); Gồm 3 xuất diễn (múa rối nước):

- Lịch diễn mùa đông:   15h30 - 18h 30 - 20h30

- Lịch diễn mùa hè:       15h30 - 19h30 - 21h00

- Thời lượng xuất diễn: 50 phút

Giá vé:

        Khách nước ngoài:
                    - Người lớn: 50.000 đồng
                    - Trẻ em: 30.000 đồng

       Người Việt Nam:
                    - Người lớn: 40.000 đồng
                    - Trẻ em: 20.000 đồng

+ Tại TP. Hồ Chí Minh:

+ Nhà hát múa rối nước Rồng VàngĐịa chỉ: Cung văn hóa Lao động, 55B Nguyễn Thị Minh Khai, Quận 1 TP. Hồ Chí Minh

Phương Anh (Tổng hợp)

Thành cổ Tà Cơn

Ở Bình Định, sông Côn được coi là “Dòng sông vương triều” bởi nó gắn liền với các cuộc khởi nghĩa vang dội của những người áo vải. Thượng nguồn sông Côn miền Tây Sơn thượng đạo chính là nơi lưu giữ nhiều huyền thoại về anh em nhà Tây Sơn và một trong những điều thu hút nhất đó là câu chuyện về thành cổ Tà Cơn thuộc làng Kon Blo, nằm sâu trong cánh rừng ở Vĩnh Sơn, Vĩnh Thạnh, Bình Định. Trải qua hàng trăm năm tồn tại, đến nay khu tường thành cổ kính được ghép bằng đá phiến này đã phủ đầy rong rêu và gần như đã ngủ vùi trong huyền thoại. Có truyền thuyết kể lại rằng: “Ngày xưa trong làng có nàng Hơ-bia xinh đẹp và thông minh sẵn có nên thần núi đem lòng yêu mến và muốn lấy nàng làm vợ. Do diện mạo của thần núi quá xấu xí nên nàng Hơ-bia không đồng ý nên bị đội quân của thần núi kéo đến. Nhờ có trí thông minh, nàng Hơ-bia bày ra 3 “chiêu” hóc búa để thử thách thần núi, đó là lấy nước đổ vào gùi làm sao cho nước đừng chảy; lấy vỏ chuối đem trồng cho mọc thành cây; cuối cùng là đưa con gà ra chặt đầu đem phơi khô mà gà vẫn sống. Nếu thần núi làm được thì nàng sẽ chấp nhận làm vợ. Kết quả cả ba điều thần núi đều làm được và rồi hai người thành vợ thành chồng, cùng nhau xây nên thành Tà Cơn này”. Đó là truyền thuyết, còn nhiều người dân tại địa phương lại cho rằng “thành cổ Tà Cơn do anh em nhà Tây Sơn xây dựng nên từ thời kỳ đầu cuộc khởi nghĩa”. Khi 3 anh em nhà Nguyễn phất cờ khởi nghĩa, được người dân Ba Na đi theo rất đông, nên có khả năng đã cùng dựng nên thành đá này để làm cứ điểm hoạt động. Tương truyền, ngày trước thành cổ có một miệng hang rất lớn, là nơi trú đóng của những người nông dân theo phong trào Tây Sơn, lấy nơi đây làm căn cứ địa để chuẩn bị cho những cuộc khởi nghĩa với chiến thắng lừng lẫy, vang dội trong sử sách. Sau này, hang núi ấy được người dân trong vùng sử dụng, đưa gia súc vào để tránh mưa bão. Qua thời gian, nay miệng hang đã bị sụp đổ và lấp kín, thành Tà Cơn chỉ còn lại những vách đá cao ngất phủ rêu phong, ôm lượn quanh núi trơ trọi với thời gian.  Từ làng Kon Blo đi gần 4km mới đến được chân núi Vĩnh Sơn. Từ đây, muốn đến được thành Tà Cơn chỉ còn một cách là đi theo con đường mòn nằm vắt vẻo giữa rừng nguyên sinh, lối đi nằm dưới những gốc cây cổ thụ to đến 4 – 5 người ôm. Con đường cao dần, cao dần giữa lòng rừng nguyên sinh hun hút, cho đến lúc nghe được tiếng thác đổ và quay sang hướng Đông thì có những nấc thang bằng đá cao chót vót, đấy là lưng thành. Đi tiếp một vòng thì vô số những tảng đá lớn nằm chất chồng lẫn nhau và cuối cùng thì thành cổ Tà Cơn cũng sừng sững hiện ra trước mặt. Từ trên đỉnh thành nhìn xuống là những hố sâu rợn ngợp. Những phiến đá khổng lồ nhiều cạnh vuông vắn trơn nhẵn được xếp chồng lên nhau tạo cảm giác kỳ thú, bí hiểm. Phía đầu thành có một hang đá sâu hoắm và tối đen, đó chính là con đường bí mật dẫn đến thung lũng dưới chân thành, nơi chứa đựng những bí ẩn chưa ai khám phá được. Tường thành là những khối đá sa thạch lớn, hình trụ được xếp ngay ngắn chồng lên nhau cao tới 20 - 30m. Khoảng nối giữa hai phiến đá khít chặt, rất giống với lối xây dựng quen thuộc trong các kiến trúc đền đài ở đất nước Campuchia thời kỳ Angkor. Rải rác đây đó là những gốc cổ thụ khổng lồ nhả rễ ôm kín lấy tường thành, cũng giống như những cây nuốt đền trong các di tích Angkor. Bức tường đá sừng sững, bao quanh núi tạo nên vẻ kì vĩ của khu thành cổ. Tà Cơn vẫn là một bí ẩn của lịch sử chưa được đánh thức. Đường đến thành cổ Tà Cơn:  Từ thành phố Hồ Chí Minh đi theo quốc lộ 1A về phía bắc khoảng 649km đến thành phố Qui Nhơn. Từ đây đi theo quốc lộ 19 khoảng 80km đến Đồng Vắt sau đó rẽ phải đi theo tỉnh lộ 637 khoảng 70km đến làng Kon Blo - Vĩnh Sơn – Vĩnh Thạnh. Đến đây du khách sẽ được người dân địa phương chỉ đường đến thành cổ Tà Cơn.  Phạm Phương biên tập (Nguồn: Trung tâm Thông tin du lịch)